• |
ide | kryesore

The Guardian: Kullat si monumente nacionalisto-korruptive të Tiranës

-Instant, Kryesore

Luftëtari guximtar, vrasësi i osmanëve, mbreti ngadhënjimtar me sytë e zjarrtë, hundën romake dhe mjekrën e dendur dhe të derdhur, prej kohësh ka qenë prezent në trajtën e monumentit në rrugët dhe sheshet e Shqipërisë. Tashmë heroi ynë kombëtar, Skënderbeu do të lëshojë një hije edhe ca më të rëndë në kryeqytet dhe imazhi i tij do të ekspozohet si asnjëherë më parë në një bllok apartamentesh dhe dyqanesh 85 metra të lartë, në qendër të Tiranës. Kjo ndërtesë, e projektuar në formën e kokës së heroit, do të ngrihet si një kullë e bardhë amorfe e rrethuar me ballkone që valëzohen për të krijuar një përafrim të tipareve të Skënderbeut, duke e ngulitur profilin e tij në beton dhe xham. Banorët e rinj të kësaj stukture gjigande do të jenë në gjendje të vështrojnë panoramën nga sytë e luftëtarit, të pushojnë në veshët e tij ose të darkojnë në afreskun e vendosur në fund të hundës së Skëndërbeut.


Ngrehina surreale është vepër e arkitektëve holandezë të studios MVRDV, të cilët janë të njohur për ngritjen e strukturave të tilla, që ata preferojnë t’i quajnë projekte skulpturore figurative. Treshja e arkitektëve është përgjegjëse për krijimin e katastrofës që mban emrin Marble Arch Mound, ose kodra artificiale e harkut të mermerit në Londër, e cila nga shumë është konsideruar si një krijesë vizatimore e blerë lirë në pazar. Më herët, arkitektët kanë projektuar një muze në formën e flluskave gjigante, një depo ruajtjeje arti në formën e një tasi sallate dhe një kompleks apartamentesh të ngjeshura bashkë për të formuar fjalën HOME. E megjithatë, ata duket se i kanë ruajtur metaforat e tyre ‘artistike’ më banale për Ballkanin. E kjo përzgjedhje është bërë ndoshta jo pa qëllim, por duke supozuar se më pak nga klientët dhe kritikët e tyre do t’i shohin ndonjëherë këto ndërtesa.


MVRDV’s vision for Downtown One, a 140-metre tower whose cantilevered houses and offices form a pixelated ‘map’ of Albania.
Projekti i MVRDV-së për Downtown One: Një kullë 140 metra, në muret e së cilës duhet të ishte formuar një ‘hartë’ e pikseluar e Shqipërisë

Në një distancë e shkurtër nga vendi ku është planifikuar të ndërtohet koka gjigante e Skënderbeut, ngrihet një kullë tjetër e projektuar nga MVRDV, e quajtur Downtown One. Pllaka e rëndë prej 140 metrash betoni supozohej të përbante një hartë të pikseluar të Shqipërisë që dilte nga fasada e saj. Por pas ndërtimit, forma që ka dalë në pah është aq e paqartë sa duket sikur një pjesë e kallëpit është vendosur keq duke krijuar një rrëmujë të çuditshme. Relievet e ndërtesës janë bërë në mënyrë aq kaotike sa duken si gropa të cekëta, që japin përshtypjen se ndërtesa po gërryhet para kohe.

“Qytetet në mbarë botën kanë filluar të ngjajnë shumë me njëri-tjetrin. Për këtë arsye unë inkurajoj gjithnjë ndryshimin dhe karakterin individual. Tirana të ofron mundësinë e një kanavace bosh, ku mund të krijosh duke ruajtur karakterin dhe ndjenjën e këtij vendi.”, thotë Winy Maas, një nga partnerët themelues të firmës holandeze të arkitekturës.

Shumica e banorëve vendas nuk janë fare të sigurt për ndjenjën e vendit që ka krijuar Maas, apo shumë nga arkitektët e tjerë ndërkombëtarë që kanë ardhur për të riformuar qytetin. Deri më tani një grusht kullash janë duke u vendosur rreth sheshit qendror Skënderbej të Tiranës, me katër tashmë të përfunduara dhe të paktën gjashtë të tjera në proces. Kjo stuatë nuk është kaluar në heshtje. Shpesh ka pasur protesta të zëshme kundër shkatërrimit të vilave të epokës otomane për t’i hapur rrugë ndërtimeve të larta. Kritikët ankohen se me këtë ritëm po humbet trashëgimia dhe po rriten çmimet e apartamenteve, ndërsa nuk kanë munguar edhe akuzat se projektet po përdoren si skema të pastrimit të parave nga krimi i organizuar.

Value engineered … Downtown One under construction, with its relief map greatly reduced.
Downtown One në ndërtim e sipër

Dy vila historike u shkatërruan për t’i hapur rrugë kullës së Skënderbeut në maj të vitit 2020, kur qyteti ishte në lockdown prej pandemisë. Në këtë kohë edhe Teatri Kombëtar i qytetit, që datonte nga vitet 1930, u shkatërrua gjithashtu për t’i hapur rrugë një projekti të arkitektit danez Bjarke Ingels.

“E ardhmja e Tiranës do të jetë plot me rrokaqiej”, thotë Vincent WJ van Gerven Oei, një shkrimtar holandez që ka jetuar në Tiranë për 12 vitet e fundit dhe ka ndjekur nga afër zhvillimin e qytetit. “Më pëlqëjnë punimet e MVRDV-së, gjërat që ndërtojnë në Holandë janë ndër ndërtesat e mia të preferuara, por në Shqipëri kanë bërë vetëm marrëzira. Ata mendojnë së dizajni i shëmtuar që u japin ndërtesave do të shpëtojë nga kritika vetëm sepse përdorin motivet nacionaliste.”

Gjatë një prezantimi në vitin 2018, Maas foli pikërisht mbi simbolikën e hapur nacionaliste të projektimit të një ndërtese në formën e hartës së vendit.

“Kam pasur një diskutim me disa nga politikanët europianë për këtë,” tha ai. “I pyeta nëse mund të bëhet kjo. Mendoj që Shqipëria ka nevojë për këto elemente, për t’u dukur edhe më e hijshme.

The original vision for the Toptani shopping centre …
Projekti origjinal për qendrën tregtare Toptani

Teksa vërtitej në skenë si një fëmijë hiperaktiv, Maas rapsodizonte në atë kohë lidhjen e tij të dashurisë me Shqipërinë. Ai e përshkroi vendin tonë si “një shtet pa para, ku vetëm konsumohet kafe dhe ku nuk ka asgjë për të bërë”- fleta e përsosur bosh për idetë e tij të çuditshme- “si një mini-Kinë që ofron mundësi të bollshme për arkitektët”.

“Sipërmarrësit e ndërtimeve urbane po pasurohen,” vijoi të thoshte Maas i emocionuar, por pa përmendur se nga mund të vinin paratë për të ndërtuar vizione të tilla marramendëse, duke pasur parasysh ekonominë e varfër të vendit. Një raport i vitit 2020 nga Iniciativa Globale kundër Krimit të Organizuar vuri në dukje se industria shqiptare e ndërtimit ishte bërë një pikë e nxehtë ku bandat kriminale ndërkombëtare pastronin paratë, kryesisht nga trafiku i drogës. Ky raport vlerësoi se 1.6 miliardë euro “para të pista” ishin pastruar përmes sektorit shqiptar të pasurive të paluajtshme në tre vitet e mëparshme, ku 60% i financimit të projekteve vinin nga burime të paligjshme.

Vitin e shkuar, prokurorët e antimafias në Itali zbuluan se grupi kriminal i Ndranghetës kishte pikasur zhvillimet e ndodhura në Tiranë si një mundësi kryesore për pastrimin e parave të tyre. Në një nga përgjimet e publikuara, dy persona të arrestuar diskutonin për një ndërtues pronash në Shqipëri, i cili kishte tre leje ndërtimi për ndërtesa me vlerë 180 milionë euro, por kishte vetëm 10 milionë euro në dorë.

“Rrokaqiejt e reja do të shiten për 3000-4000 euro/ metri katror”, thoshte një nga të dyshuarit. “Dhe a e dini se sa kushton ndërtimi? Vetëm 510 €.”

Arkitektët e MVRDV-së deklarojnë se, në përputhje me ligjin holandez, ata kryejnë kontrolle për klientët e tyre duke përdorur një kompani tjetër, palë e tretë, që skanon për aktivitet kriminal, dhe nuk ka hasur asnjë rast të përdorimit të fondevë të paligjshme.

Një zëdhënës i bashkisë të Tiranës u shpreh për The Guardian: “Detyra e bashkisë është të sigurojë që të respektohen planet e ndërtimit, estetika, rregullat e arkitekturës dhe planet e lëvizshmërisë. Ne e kuptojmë se jetojmë në një mjedis politik toksik në Ballkan dhe u kemi kërkuar vazhdimisht liderëve të opozitës të tregojnë cila nga këto kulla është e dyshuar për një aktivitet kriminal? Deri më sot nuk kemi asnjë përgjigje dhe nuk ka pasur asnjë pretendim zyrtar në prokurorinë e Tiranës”.

Riformësimi radikal i kryeqytetit shqiptar gjatë dy dekadave të fundit mund t’i atribuohet kryesisht Edi Ramës, i cili shërbeu si kryetar bashkie nga viti 2000-2011, ndërkohë që nga viti 2013 mban postin e kryeministrit të vendit. Rama ishte një basketbollist profesionist dhe artist në vitet 1990, i cili pasi jetoi disa vite jashtë u kthye në Shqipëri dhe u pozicionuar si ministër i Kulturës në vitin 1998. Me t’u bërë kryetar bashkie i Tiranës ai nisi një operacion radikal në riformësimin e qytetit. Rama u bë i njohur shpejt për politikat e tij të lyerjes së ndërtesave me ngjyra të ndezura, kinse për të gjallëruar qytetin, krijimin e korsive për biçikleta dhe mbajtjen e konkurseve ndërkombëtare arkitekturore.

Një nga projektet e para që studioja arkitekturore MVRDV mori nën sundimin e Ramës ishte qendra tregtare Toptani në vitin 2005, e cila u konceptua si një masë e zbrazur e mbuluar me ekrane gjigante reklamash. Pasi fitoi konkursin, arkitekti Maas nuk mori më lajme për ndërtesën deri kur kuptoi se qendra tregtare ishte ishte ndërtuar nga persona të tjerë, dhe gjatë procesit ishte holluar në mënyrë drastike. Fasada dixhitale ishte këmbyer me panele standarde të veshjes gri, ndërsa vizioni i tij ishte transformuar në një qendër të zakonshme tregtare.

… and the drastically watered down reality of the mall as it stands.
Pamja aktuale e Toptanit, që ndryshon drastikisht nga projekti orgjinal

“Shpesh projektet në Shqipëri realizohen në formë krejtësisht tjetër nga synimi fillestar i arkitektëve”, thotë filologu Van Gerven Oei. “Në skicën digjitale gjithçka ngjan shumë bukur dhe inovatore, por në realitet kompanitë shqiptare të ndërtimit duan të bëjnë gjithçka kollaj, sa më shpejt dhe me çmimin më të ulët të mundshëm.”

Për të mos u dekurajuar nga qendra tregtare që i përngjante monstrës së Frankenstein-it, MVRDV vazhdoi të kërkonte ‘punë’ në Shqipëri. Përpara se të merrnin në dorëzim Downton One kjo studio u përball me një sërë projektesh të parealizuara, ku vlen të përmendet blloku kolosal i apartamenteve, i quajtur Tirana Rocks, të planifikuara për t’u ndërtuara në një zonë buzë liqenit artificial në vitin 2008. Maas shpjegon se Downtown One u mendua fillimisht si një ndërtesë tre-dimensionale në formën e Shqipërisë, por rezultoi shumë e shtrenjtë, kështu që ata vendosën të bënë formën e hartës në një kullë të thjeshtë drejtkëndore. Në 2018, MVRDV-ja u caktua, pa konkurs publik, si studioja që do të transformonte Piramidën e Tiranës në një qendër teknologjike.

Unrealised project … MVRDV’s proposal for Tirana Rocks, an apartment complex by Tirana Lake.
Projekt i parealizuar i propozuar i MVRDV për Tirana Rocks, një kompleks apartamentesh buzë liqenit të Tiranës

Ndërkohë sa i takon kullës së Skënderbeut, Maas kujton se ideja i erdhi pasi dëgjoi kryeministrin që të thoshte se donte të krijonte diçka historike.

E megjithatë, gjykuar edhe nga dështimet e vazhdueshme të punëve të mëparshme, ndërtesa ka më shumë gjasa që t’i ngjajë kokës së artistit të kthyer politikan, i cili do të qëndrojë duke vështruar në përjetësi përbindëshat e betonit që errësojnë Tiranën./ Lapsi.al

 

Përktheu: ©Lapsi.al 

Burimi: The Guardian

Paola Serjanaj


22 Comments

  1. Gjasme e kane emrin Partia Socialiste! Pa lidhje fare! Me mire ta ndryshojne, sic beri ai agushi i Skraparit.

    Ta quajne: Partia e Bythqirave, Parase dhe Betonit, PBPB.

    1. Reforma ishte thjesht nje iluzion dhe mashtrim edhe nderkombetar per tu vene nen kontrollin e pushtetit narkoman qe te mbroje bemat e tyre. Deshtimin e saj e paralajmeroi Komisioni i Venecias qe ne fillim. Gjendja e Shqiperise eshte pasqyre e lengates e degradimit te demokracise se Perendimit dhe institucioneve te tij qe tek ne reflektohen ne menyre vulgare. Europa dhe Amerika e kane lejuar me vetedije renien e demokracise dhe vete Shqiperise. Jetojme demokracine e lobuar, dhe kjo nuk pyet per parime e vlera. Raporti i OSBE-ODIHR duhej te ishte kembane alarmi per Perendimin. Perkundrazi, ata nxituan te njohin zgjedhjet pa u mbyllur procesi. Ne kete realitet te hidhur, nuk ka opozite, edhe sikur te ishte krejt e shendetshme, qe te perballoje parane e piste me te cilen lobohet ne nivelet e larta te kancelarive per te mbajtur pushtetin. Gjeopolitika rajonale kerkon nje Shqiperi te rrenuar, te zbrazur per te dobesuar edhe Kosoven. Per kete kane zgjedhur pushtetin dhe kryeministrin aktual. Shqiperia eshte e braktisur, demokracia e saj e tradhetuar. E gjitha nen monitorimin dhe vetedijen e perendimit. Nuk ka ndodhur ndonjehere qe opozita e nje vendi te gjendet prej 9 vitesh nen goditjet e sinkronizuara te pushtetit narkoman dhe perfaqesuesve nderkombetare. Kjo ngjan me 1946 kur vendi yne u braktis nga perendimi dhe u zhyt ne “banje gjaku”, sic e cilesonte perfaqesuesi diplomatik amerikan ne ate kohe

  2. Ajo kulla do kete koken e Edi Rames si kulmi i vepres se tij te madhe karikaturiste te Shqiperise.
    Mjafton te mbaje nje mjeker dhe do jete identik edvin lideri sypatrembur,

    Ceshtje kohe qe te modifikoje edhe Skenderbeun ne kale qe ti ngjasoje atij…

  3. E ku pjerdhin shqiptaret se c behet ne Shqiperi.Atdheu per ta eshte vetem brenda murevet te apartamenteve te tyre,(shihni si i hedhin plehrat nga balloonin) .Kjo shpjegon pse nuk ngrihen te kundershtojne vjedhje dhe abuzimet skandaloze te qeverive, e jo me ti mbajne pergjegjse per faljen e detit

    1. Si korrupsioni, ashtu edhe pjesëmarrja në krimin e organizuar, për të cilat Sali Berisha është i ndëshkuar nga qeveria e SHBA dhe Britanisë së Madhe, janë vepra që kanë dënime dyshifrore nga Kodin Penal i Republikës. E krahasim me kundravajtjet administrative, për të cilët Llalla largoi deputetë, janë shumë më të rënda.

      Por, kjo kërkesë e mazhorancës konsiderohet si “sulm ndaj lirisë” dhe “pa prova” ndërkohë që në vitin 2014, nuk se u kërkuan prova për të larguar të tjerët, pavarësisht rastit aktual. Një vit e ca muaj më parë, përpara se SHBA të shpallë Non Grata Sali Berishën, PD zyrtarisht kërkoi që të ndalonte Tom Doshin të kandidonte në zgjedhjet e 25 prillit me logjikën se është shpallur Non Grata. Sot, thonë SHBA nuk ka prova për Berishën.
      Shpellkare si lypsa do punoni neper keto kulla per te ndihmuar soiunet salih metaj

  4. Pasi dështuan të tmerronin NATO-n se qeveria shqiptare do t’i vidhte paratë nëse benin bazë në Porto Romano, tani i janë qepur një investitori të njohur nga bota arabe. Shtatë variante ka thënë brenda një viti dyshja që e nxori vendin në shitje për një euro, për ta blerë po ata. Një herë hapën shampanjë për lajmin që shpikën vetë se Mohamed Alabbar u tërhoq nga projekti,shpellkare te spiuneve salih metaj filloni masturbimin javor

  5. gjithe ju , qe na tregoni se qfare eshte e pranueshme , dhe qfare jo ,
    para se te shpreheni si kompetenta ne fushen perkatese (arkitekture) ,
    duhet te na’thoni se kush eshte fusha juaj e aplikimit ne jeten e perditeshme qytetare.
    Sepse nese ju , ne jeten e perditeshme merreni me ; prodhimin e vojit,
    qepje kepucesh , shitje djathi e keshtu me rradhe , me besoni opinioni
    juaj ka shume shume pak vlere.

    1. O rrote kari bodrumesh nese nuk kupton as kaq cte te themi.e keqja eshte se prej gomereve si ju u shkaterrua shqiperia

  6. Problemi është se shqiptarët në këto 30 vite demokraci hibride nuk krijuan një sistem vlerash, e as një sistem meritokracie. Në këto 3 dekada gjithshka funksionon sipas ligjit të xhunglës, servilizmit, nepotizmit, kleptokracisë. Kap një post me lloj lloj marifetesh dhe kosideroje tokë e xanun. Piramida e vlerave është përmbysur. Llumi është ngjitur lart kudo në çdo sektor, në çdo fushë, e njëjta histori në këto 3 dekada, në çdo qeveri. Imagjino kishte vajtur bileta deri në 5000 euro për të parë koncertin e Noizyt!!!
    Të paguash 5mijë euro për të parë e dëgjuar Noizyn dhe Stresin, dy rrugeçër, ish hajduta, mallista. Këta në kohën e Enverit do ishin thjesht në burg. Tani janë idhujt e të rinjve. E kuptoni çfarë lemerie jetojmë. Në kohën e Enverit inxhinieri ishte inxhinier, doktori doktor, mësuesi mësues,, punëtori punëtor, teknik etj, dhe halabakët ishin halabakë. Tani llumi është lart, dhe intelektualët me shkollë i ke operatorë në call center ose në emigrim, kurse halabakët dhe militantët me poste duke vjedhur e duke shitur pordhë.

  7. Salle gjyqi ne Tirane kunder Hysni Shoshorit per agjitacion propogande. Ngrihet prokurori dhe jep pretencen me 25 vjet heqje lirie. Heshtje ne salle. Nje ze i fuqishem ne rreshtin e pare trondit sallen: Me vdekje, me vdekje pushkatim. Nje burre me nje leter ne dore ishte pikerisht sekretari i partise i fakultetit te Mjeksise Sali Berisha i cili beri qe prokurori ti kerkonte letren qe mbante ne dore qe ishte nje trakt armiqesor qe cuditerisht ishte gjetur nga Sali Berisha ne oborrin e fakultetit. Prokurori sa lexoi traktin u ngrit perseri dhe ndryshoi pretencen ne Vdekje pushkatim per Hysni Shoshorin. Sali Berisha i kenaqur per sherbimin ndaj Enver Hoxhes u ul ne vend. Mirepo per ironi te fatit ishte presidiumi i kuvendit popullor antar i te cilit ishte dhe Kristaq Rama qe uli vendimin nga Vdekje pushkatim ne 20 vjet heqje lirie. Dhe Hysni Shoshori doli nga burgu dhe shkoi tek zyra e kryetarit te pdse qe ishte bere Sali Berisha qe nuk e njohu. Ai i tha me njeh, une jam Hysni Shoshori qe jam denuar me vdekje me fjalen tende ne gjyq. Ti nuk je kryetari i pdse por je turpi i partise demokratike. Saliu i tronditur nga skena ku ndodhej urdheroi rojen ta nxirrte jashte Hysni Shoshorin dhe e perndoqi barbarisht derisa sa vdiq. A doni me per te ditur se cfare akuzash

    1. Ora 08:07 i paemer

      Nuk arrij te kuptoj deri ku shkon shpifja ne kete vend dhe morali prej kurve qe ke o i paemer
      Ka dy gjera thelbesore
      1. Ti Shpif
      2. Po diskutohet sot per Tiranen e clidhje ka SB

      Te pranosh nje rol kaq te ulet si ti do te jete varri yt moral e shpirteror dhe , sinqerisht ,me vjen te te meshiroj

  8. Bëri thirrje për vrasjen e policëve, zyrtarja e Berishës “pendohet”: U keqkuptova. Berisha e merr në mbrojtje

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike.